Saga Fjarðabyggðar

Á því svæði sem nú myndar Fjarðabyggð voru níu sveitarfélög árið 1987. Fyrr á öldum voru þau aðeins fimm, en þegar þéttbýli fór að myndast við ströndina, með aukinni útgerð um og uppúr aldamótunum 1900 og sérstaklega með tilkomu vélbáta skömmu síðar, urðu til sérstök sveitarfélög utan um þau flest, nánast landlaus, og líklega að kröfu betri bænda í eldri sveitarfélögunum. Þannig var, sem dæmi Reyðarfjarðarhreppi hinum forna skipt upp í þrjá hreppa, Helgustaðahrepp, Eskifjarðarhrepp og Reyðarfjarðarhrepp árið 1907.

En sagan endurtekur sig á fleiri sviðum. Þegar framkvæmdir við byggingu álvers á Reyðarfirði hófust höfðu ýmsir áhyggjur af félagslegum vandamálum í kjölfar mikils aðflutnings fólks. Reyndin hefur orðið önnur enda Austfirðingar ýmsu vanir gegnum tíðina.

Á Fáskrúðsfirði höfðu Frakkar eina af bækistöðvum sínum vegna fiskveiða sinna um aldir. Umsvif þeirra náðu líklega hámarki um aldamótin 1900. Sagt er að stundum hafi yfir eitt hundrað skip legið á firðinum í einu. Frakkar reistu ýmis mannvirki á Fáskrúðsfirði sem enn standa s.s. spítala, kapellu og konsúlshús. Franskur grafreitur er rétt austan kauptúnsins.

1. júlí 1940 kom breskur her til Reyðarfjarðar, fáir í fyrstu en fjölgaði ört og er talið að erlendir hermenn hafi flestir orðið 1200-1300 í einu, í fyrstu breskir en síðar bandarískir, kanadískir og norskir. Miklar minjar eru frá dvöl hersins, mest rústir, en heillegast eru leifar af stóru hersjúkrahúsi þar sem nú er stríðsárasafn.

Á síldarárunum milli 1960 og 1970 var mikill fjöldi aðkomufólks á öllum fjörðum hér eystra, en í þetta skipti brá svo við að meirihluti innrásarliðsins voru ungar konur. Í brælum fylltust svo allir firðir af bátum svo að eðli málsins samkvæmt varð ansi fjörlegt á stundum.

Þú ert á góðum stað

Kjörorð Fjarðabyggðar er Þú ert á góðum stað og er það notað í kynningarefni og sem leiðarsljós í stefnumótun sveitarfélagsins. Árið 2008 var gerð leit að kjörorðum fyrir alla firðina og var niðurstaðan þessi:

Mjóifjörður - falinn fjársjóður
Norðfjörður - þar sem lognið hlær svo dátt
Eskifjörður - sjór og saga
Reyðarfjörður - þar sem hjartað slær
Fáskrúðsfjörður - C'est la Vie (það er lífið)
Steinaríkið Stöðvarfjörður

Bæjarstjórar

Guðmundur Bjarnason 1998 - 2006
Helga Jónsdóttir 2006 - 2010
Páll Björgvin Guðmundsson 2010 -

Íbúaþróun

Íbúafjöldi á því svæði sem nú er Fjarðabyggð hefur líklega náð hámarki í kringum 1990-91 Hinn 1. desember 1991 voru íbúar svæðisins um 4.900 en voru komnir niður í 4.055 árið 2003.

Þá fór aftur að fjölga, fyrst á Reyðarfirði og Eskifirði en síðar á Fáskrúðsfirði og á Norðfirði. Enn er ekki farið að gæta fjölgunar á Stöðvarfirði þar er samt hætt að fækka og sama á við um Mjóafjörð.

Fjarðabyggð

Núverandi Fjarðarbyggð er til orðin eftir langt sameiningarferli sem hófst árið 1988 þegar Helgustaðahreppur var lagður undir Eskifjarðarkaupstað og lauk í júní 2006 eftir fernar kosningar.

Fyrir árið 1988 voru eftirtalin sveitarfélög á því svæði sem nú er Fjarðabyggð talið að norðan: Mjóafjarðarhreppur, Norðfjarðarhreppur, Neskaupstaður, Helgustaðahreppur, Eskifjarðarkaupstaður, Reyðarfjarðarhreppur, Fáskrúðsfjarðarhreppur, Búðahreppur og Stöðvarhreppur.

Fjarðabyggð eldri varð til við sameiningu Eskifjarðarkaupstaðar, Neskaupstaðar og Reyðarfjarðarhrepps þann 7. júní 1998. Fjarðabyggð er stærsta sveitarfélag á Austurlandi og voru íbúar þess um 3.900 talsins, um áramótin 2005-2006.

Ný Fjarðabyggð varð til við sameiningu Fjarðarbyggðar eldri, Austurbyggðar, Fáskrúðsfjarðarhrepps og Mjóafjarðarhrepps hinn 9. júní 2006. Fjarðabyggð er fjölmennasta sveitarfélag á Austurlandi og voru íbúar þess 5.522 talsins við sameininguna.

Sveitarfélagið nær nú frá Dalatanga í norðri að Kambanesi í suðri. Landslagið er stórbrotið, ströndin vogskorin og fjallendi mikið.

Ný Fjarðabyggð

Í nýrri Fjarðabyggð eru sex þéttbýliskjarnar. Nyrst er Mjóifjörður, þar er eitt af minnstu þorpum á Íslandi. Þá kemur Norðfjörður, fjölmennasta hverfið í Fjarðabyggð, Eskifjörður við samnefndan fjörð, sem gengur inn úr norðurströnd Reyðarfjarðar. Síðan koma Reyðarfjörður og Fáskrúðsfjörður og syðst er Stöðvarfjörður.

Allri þéttbýliskjarnarnir nema Eskifjörður eiga sér gömul nöfn sem ekki eru lengur notuð að neinu ráði og eftir síðustu sameiningu hefur það orðið að venju að nota nöfn fjarðanna um byggðarkjarnana. En gömlu nöfn eru þessi: Brekkuþorp í Mjóafirði, Nes í Norðfirði, Búðareyri við Reyðarfjörð, Búðir á Fáskrúðsfirði og Kirkjuból á Stöðvarfirði

Atvinna

Sjávarútvegur, fiskvinnsla og stóriðja er aðalatvinnuvegur í Fjarðabyggð og þar eru þrjú af stærstu sjávarútvegsfyrirtækjum landsins, Síldarvinnslan h/f , Eskja h/f.og Loðnuvinnslan h/f auk álvers Alcoa-Fjarðaáls. Nokkur landbúnaður er í sveitarfélaginu, einkum í Norðfjarðarsveit.

Framkvæmdir á vegum sveitarfélagsins hafa einnig verið miklar frá árinu 2003. Auk gatnagerðar sem fylgir íbúðabyggð má nefna að margir grunnskólar sveitarfélagsins hafa verið stækkaðir eða verið að ljúka því og leikskólar stækkaðir. Sundlaug í Neskaupstað hefur verið endurbyggð, ný 25 m. útisundlaug á Eskifirði var tekin í notkun í maí 2006 og Fjarðabyggðarhöllin hefur verið reist á Reyðarfirði sem er fjölnota íþróttahús. Fjórðungssjúkrahúsið í Neskaupstað hefur einnig verið stækkað. Nýtt aðveitu- og miðlunarkerfi vatnsveitu hefur verið tekið í notkun á Reyðarfirði, hitaveita er komin á Eskifjörð og stórskipahöfn við Mjóeyri. Skipulagsmál eru í góðum farvegi í sveitarfélaginu sem skilar sér í nægu framboði af lóðum til nýbygginga. Vinna við nýtt Aðalskipulag fyrir Fjarðabyggð er á lokastigi

Hafnarsjóður Fjarðabyggðar er í flokki öflugustu hafnarsjóða á landinu enda kemur óvíða meiri fiskafli á land en í Fjarðabyggð. Á árinu 2005 var landað um 400 þúsund tonnum af fiski í höfnum Fjarðarbyggðar og um 530 þúsund tonn af öðrum vörum fóru um þær. Við tilkomu álvers Alcoa Fjarðaáls jukust umsvif hafnarsjóðs verulega.

Þjónusta

Í Fjarðabyggð er öflug og fjölbreytt þjónusta. Meðal þjónustustofnana má nefna Fjórðungssjúkrahús Austurlands, Verkmenntaskóla Austurlands, útibú Vegagerðar ríkisins, Sýslumannsembættið í Suður-Múlasýslu, Skólaskrifstofu Austurlands, Náttúrustofu Austurlands, Heilbrigðiseftirlit Austurlands og útibú Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins.

Í Fjarðabyggð eru öflugir grunnskólar, tónskólar, leikskólar og æskulýðsmiðstöðvar starfræktar í flestum byggðarkjörnunum og má geta þess að gjöld fyrir þjónustu sveitarfélagsins eru með þeim lægstu sem þekkjast á landinu.

Verslun er í miklum blóma og fjölbreytt svo og rekstur hótela, gistihúsa og veitingahúsa. Nokkur landbúnaður er í sveitarfélaginu, einkum í Norðfjarðarsveit og í Fáskrúðsfirði. Samhliða þessu stendur menningar- og félagslíf í blóma ásamt kröftugu íþrótta- og æskulýðsstarfi.

Náttúra

Í Fjarðabyggð eru tveir friðlýstir fólkvangar. Fólkvangurinn í Neskaupstað, við rætur Nípunnar, var fyrsti friðlýsti fólkvangur landsins og tók friðlýsingin gildi árið 1972. Hólmanes, milli Eskifjarðar og Reyðarfjarðar, er friðlýst sem fólkvangur og að hluta sem friðland. Í fólkvöngunum er mikil náttúrufegurð sem og í sveitarfélaginu öllu og Gerpissvæðið milli Norðfjarðar og Reyðarfjarðar er að verða eitt af vinsælustu gönguleiðarsvæðum landsins og hafa félagar í Ferðafélagi Fjarðamanna stikað þar fjölmargar gönguleiðir, eins og víða annars staðar í sveitarfélaginu, og gert það þannig aðgengilegt ferðamönnum. Í nágrenni bæjarins Helgustaða við norðanverðan Reyðarfjörð eru einhverjar kunnustu silfurbergsnámur í heimi. Þar var silfurberg grafið úr jörðu frá því á 17. öld og fram á fyrri hluta 20. aldar. Helgustaðanáman er nú friðlýst sem náttúruvætti og eru nú uppi áætlanir af hálfu sveitarfélagsins og Náttúrustofu Austurlands um að opna hana að nýju svo hægt sé að njóta þessa sérstæða náttúrufyrirbæris.

Ein af perlum Fjarðabyggðar er skíðasvæðið á Oddsskarði en þar eru tvær lyftur hvor upp af annarri samtals um 1200 m. langar. Neðri lyftan hefst í 513 metra hæð og þegar komið er upp á topp, í 840 metra hæð yfir sjávarmáli, blasir við ægifagurt útsýni yfir Reyðarfjörð og norður í Norðfjörð. Einnig er á svæðinu barnalyfta og glæsilegur skíðaskáli með veitingaaðstöðu.